Waarom zijn onderzoekers geïnteresseerd in de lichaamslengte van negentiende-eeuwse gevangenen?
door Laura Nys
Lichaamslengte: historische graadmeter voor welvaart
De laatste 150 jaar is de gemiddelde Europeaan zo’n elf centimeter groter geworden. Lichaamslengte wordt bepaald door tal van elementen, zoals genetische factoren of de omgeving. Maar ook de voeding tijdens de kindertijd speelt een niet te onderschatten rol. Een langdurige hongersnood laat zich bijvoorbeeld zien in een vertraagd groeitempo, net als een verhoogde kwetsbaarheid voor ziektes. De groei van de afgelopen eeuwen wordt onder meer verklaard door de toegenomen welvaart en een betere toegang tot medische zorg.
De gemiddelde lichaamslengte kan dus een goede graadmeter zijn voor de welvaart in een bepaalde periode. Het veld van de ‘historische antropometrie’ bestudeert daarom de gemiddelde lichaamslengte van mensen uit het verleden. Maar wat heeft dit te maken met gevangenissen?
Hoe kennen we de lichaamslengte van mensen uit het verleden?
Om verschuivingen in de gemiddelde lichaamslengte te berekenen, steunen historici vaak op rekrutenlijsten opgesteld door het leger. Als gevolg van de verplichte legerdienst bevatten de lijsten gegevens over de mannelijke bevolking, en dit voor een lange periode. Toch hebben ze ook nadelen: het leger stelde namelijk eisen over de minimale lengte die rekruten moesten hebben. Dit kan een vertekend beeld opleveren over de gemiddelde lichaamslengte van mannen. Bovendien zijn de rekruten met hun negentien à twintig jaar nog niet helemaal volgroeid. Tot slot bevatten deze rekrutenlijsten geen informatie over vrouwen.
Gevangenisregisters daarentegen bevatten gegevens over mannen en vrouwen van uiteenlopende leeftijden. Ze zijn dus een uiterst kostbare bron voor het bestuderen van de lichaamslengte van mensen uit het verleden. Toch is er ook een nadeel: vooral mensen uit kwetsbare milieus kwamen in de gevangenis terecht, waardoor we voorzichtig moeten zijn met veralgemeningen.
Grotere gevangenen
Uit het onderzoek van historicus Ewout Depauw blijkt dat de gevangenisregisters van Brugge en Gent heel wat informatie bevatten. Op basis van de registers concludeerde Depauw dat de gemiddelde lengte van de mannelijke gevangenen tussen 1830 en 1870 steeg van 166 naar 168 centimeter. Dit suggereert een toename van de levensstandaard, en vooral bij mannen aan het einde van de onderzoeksperiode.
Het gevangenisregister laat belangrijke nuances zien. Ten eerste kende de trend van een toenemende lichaamslengte geen gelijkmatig verloop: mannen die geboren waren rond de late jaren 1830 en in de jaren 1850 vertoonden een tragere groei dan andere generaties. Niet toevallig vonden er in die periode ook economische crises plaats. Wie opgroeide tijdens de ‘hongerjaren’ veertig had minder toegang tot voeding, en dit laat zich zien in de groei.
Kleine kustbewoners
Daarnaast zijn er ook regionale verschillen: gevangenen afkomstig uit de kuststreek van Vlaanderen waren gemiddeld kleiner dan mannen uit het binnenland. De verklaring ligt vermoedelijk in het economische stelsel van deze regio’s. In de kuststreken waren de grote boerderijen sterk verweven met de markteconomie. Dagloners waren daardoor afhankelijk van de commerciële markt voor hun voeding, wat in periodes van crisis hun toegang tot kwaliteitsvolle voeding bemoeilijkte. Dit beïnvloedde de groei van de kinderen. De kleine boerderijen in het binnenland behielden meer autonomie, en waren dus minder afhankelijk van de commerciële markt.
Kleine wevers, grote boeren?
Toch is er nog een laatste verschil: het register laat belangrijke verschillen zien tussen beroepsgroepen. Dagloners uit de kuststreken en textielarbeiders uit het binnenland van Vlaanderen waren gemiddeld kleiner, en zeker de mannen die waren opgegroeid in periodes van economische crisis. In vergelijking met andere beroepsgroepen waren zij kwetsbaarder voor de economische fluctuaties. In combinatie met andere bronnen laten de gevangenisregisters dus zien hoe de economische situatie een impact had op de groei van kinderen, naast andere factoren zoals de toegang tot medische zorg.
Zaten alle grote gangsters in de gevangenis van Gent?
Toch blijft er nog één raadsel: in de jaren 1858 en 1878 waren de gevangenen in Gent maar liefst twee centimeter groter dan de gevangenen in Brugge! Kwamen alle grote gangsters dan terecht in Gent?
Dat is twijfelachtig. Depauw vermoedt dat de gevangenen in Gent niet écht twee centimeter groter waren, maar dat het verschil te wijten is aan de manier waarop de gevangenissen de metingen uitvoerden. Gevangenen die hun schoenen mogen aanhouden tijdens de meting, zijn namelijk twee centimeter groter dan gevangenen op blote voeten… Het toont hoe voorzichtig onderzoekers te werk gaan met de interpretatie van gegevens.