10 december: internationale dag van de mensenrechten. Welke rechten hebben mensen in detentie, en wie controleert of hun rechten worden gerespecteerd?

Rechten van mensen in detentie: de Basiswet van 2005

In 2005 ging in België de ‘Basiswet gevangeniswezen’ van kracht – voluit: de Basiswet betreffende het gevangeniswezen en de rechtspositie van de gedetineerden. Deze wet bepaalt de rechten en plichten van gedetineerden en voorziet in een toezicht op de gevangenissen.

De Basiswet vertrekt vanuit enkele algemene principes. Zo moet de waardigheid van de mens gerespecteerd worden tijdens de opsluiting. De opsluiting moet in het teken staan van herstel en re-integratie. Daartoe wordt er voor elke persoon in detentie een individueel ‘detentieplan’ uitgewerkt in overleg met de betrokkene. Dit plan is een schets van het detentietraject. Het bevat bijvoorbeeld voorstellen voor arbeid, onderwijs of psychologische behandeling tijdens de opsluiting. Verder kent de wet ook bepalingen over het dagelijkse leven in detentie, zoals het recht op eigen kleding, toegang tot medische zorg en regels rond contact met familieleden via bezoek of telefoongesprekken. De wet werd stapsgewijs ingevoerd tussen 2005 en 2020.

Toch is er ook kritiek op de wet. Oorspronkelijk stelde het wetsvoorstel dat elke gedetineerde recht zou hebben op een eigen cel. In een overbevolkte gevangenis is het namelijk moeilijk om de rechten van gedetineerden te garanderen, en een minimum aan privacy is essentieel om detentieschade te beperken. Dit voorstel werd echter niet opgenomen in de wet, net zomin als het voorstel om werkende gedetineerden een normaal loon te geven. De Basiswet verbeterde de rechtspositie van gedetineerden aanzienlijk, maar mocht dus vooral niet te veel geld kosten.

De Centrale Raad en de Commissies van Toezicht

Sinds 2019 controleren twee instanties of de Basiswet gerespecteerd wordt. Enerzijds is er de Centrale Toezichtsraad voor het Gevangeniswezen (CTRG). Deze raad houdt toezicht op alle Belgische gevangenissen en controleert of de voorschriften worden gerespecteerd. Daarnaast verleent ze ook advies aan het Parlement en de regering.

Naast deze Centrale Raad zijn er 38 Commissies van Toezicht: één commissie per gevangenis. Zij houden een onafhankelijk toezicht op de gevangenis en verlenen advies aan de Centrale Raad. Als er zich een concreet probleem voordoet, kan de commissie bemiddelen tussen gedetineerde personen en de gevangenisdirectie. De leden van de commissies bezoeken de gevangenis regelmatig en gaan in gesprek met de gedetineerden en de personeelsleden. Hun bevindingen worden opgenomen in de jaarverslagen van de Commissies, waarin leden van de commissies ook aanbevelingen formuleren. Mensen in detentie kunnen contact opnemen met de Commissie van Toezicht via een speciale brievenbus, al hebben sommige gevangenissen ook een digitaal platform ter beschikking. In 2023 openden de commissies 4164 klachtendossiers – een toename van 133% ten opzichte van 2021.

En vroeger? De Bestuurscommissies: voorlopers van de commissies van toezicht

Ook in de negentiende eeuw bestonden er externe commissies die toezicht hielden op de gevangenis: de ‘bestuurscommissies’. Hun bevoegdheden waren heel ruim. Behalve toezicht uitoefenen en advies verlenen, konden ze ook beslissingen nemen over het dagelijkse leven van gedetineerden. De bestuurscommissies konden bijvoorbeeld extra bezoek en correspondentie toelaten aan gedetineerden, of dat juist verbieden. Ze konden beslissen over de aard en de duur van zware tuchtstraffen en ze konden ‘waardige’ gevangenen toestaan om tijdens hun opsluiting deel te nemen aan lessen lager onderwijs. Een bepaling uit 1821 – toen België onder Nederlands bewind viel – stelde zelfs dat de bestuurscommissie een gedetineerde kon verplichten om schadevergoeding te betalen als hij gebrekkige arbeid leverde. Gevangenen die een klacht wilde uiten, konden een brief aan de bestuurscommissie deponeren in een gesloten brievenbus.

Doorheen de 20^ste eeuw brokkelden de bevoegdheden van de bestuurscommissies langzaam af. Ze kregen minder inspraak in de invulling van het dagelijkse leven in de gevangenis. Veel van hun bevoegdheden kwamen in de handen van de directeur. De bestuurscommissies verleenden wel nog advies over gevangenen die in aanmerking kwamen voor een voorwaardelijke vrijlating.

In 2003 werden de bestuurscommissies vervangen door commissies van toezicht, met op centraal niveau een Centrale Toezichtsraad. De commissies beantwoordden hiermee aan de jarenlange kritiek op het gebrek aan een onafhankelijk, extern toezicht op de gevangenissen. Bij hun oprichting ressorteerden de commissies onder het Ministerie van Justitie, maar sinds 2019 zijn ze ingesteld bij het Federaal Parlement. Hiermee kregen ze hun huidige vorm.

Meer weten?

Over de Basiswet en de Commissies van Toezicht:

• K. Van Driessche, K. en R. Van De Voorde, « De weg naar Echternach. Over de lange weg van inwerkingtreding van de wetten interne en externe rechtspositie van de gedetineerden », Panopticon, 2019/5, p. 425-435.
• Het klachtrecht in de Belgische gevangenissen (Themanummer Fatik, 2021, nr. 171)
• De CTRG en de Commissies van Toezicht publiceren geregeld rapporten. Deze vind je op hun website.

Over de geschiedenis van de Bestuurscommissies:

• Eric Maes, Van Gevangenisstraf Naar Vrijheidsstraf: 200 Jaar Belgisch Gevangeniswezen (Antwerpen, 2009), pp. 1069-1093.
• J. Detienne, “Les commissions administratives des prisons belges“, Revue de Droit Pénal et de Criminologie, 1987, 21-52.

Archieven:

• De archieven van de bestuurscommissies (soms: ‘administratieve commissie’, ‘commission administrative’) vind je in de gevangenisarchieven, bewaard in het Rijksarchief.
• Het Rijksarchief Gent verwierf onlangs het archief van de Commissie van Toezicht Dendermonde (2003-2019). De inventaris verschijnt in 2025.