April 1878. Twee vrouwen melden zich aan bij de woning van Gravin d’Oultremont de Duras in Brussel. De vrouwen willen hoogstpersoonlijk een brief en een pakje afgeven. Als ze na meerdere pogingen niet ontvangen worden, richten ze zich tot Mevrouw Francotte, een kennis van de gravin. “Een groot ongeluk bedreigt de familie d’Oultremont,” zeggen de twee vrouwen. Mevrouw Francotte schrikt. “Is het leven van de Graaf d’Oultremont in gevaar?”¹ De vrouwen zijn verwikkeld in een chantagezaak. Dit is het verhaal over een baron in geldnood, een buideltje met haarlokken en een eigenzinnige conciërge…

Door: Laura Nys
Met dank aan An Vandenberghe & Wim Vandenberghe

Een excentrieke baron

Arthur Frederic Marie Ghislain de Woelmont wordt geboren in Brussel in 1826. Hij behoort tot een adellijke telg waarvan de stamboom teruggaat tot de zeventiende eeuw. Zijn broer Gustave is volksvertegenwoordiger, burgemeester en senator. Zo voornaam en ernstig als Gustave is, zo excentriek is Arthur. Arthur de Woelmont verblijft op kasteel Ammersoyen in Gelderland. Hij is een grote liefhebber van fotografie en brengt het interieur van zijn kasteel in beeld.

In 1854 treedt hij in het huwelijksbootje met barones Valerie Françoise Victoire Ghislaine de Wal de Baronville. Drie jaar later wordt het huwelijk ontbonden. Sommige bronnen maken melding van buitenechtelijke kinderen van de baron. Gaf dit de doodsteek aan het huwelijk? Of zijn het andere excentrieke karaktertrekken van de baron? De baron geeft zijn geld kwistig uit. In 1873 verkoopt hij noodgedwongen zijn kasteel en trekt naar Brussel.²

Op zoek naar geld

In tegenstelling tot zijn broer Gustave met diens bloeiende politieke carrière, heeft Arthur de Woelmont het moeilijk om te aarden in Brussel. Hij staat gekend als een enfant terrible. Om hem te verontschuldigen voor zijn gedrag, doet de familie de Woelmont uitschijnen alsof Arthur gek is. De familie is bereid om hem een toelage te geven “als hij zich zou willen doen vergeten in eender welke hoek van de aarde”, laat een informant van de politie optekenen. Desondanks blijft de baron in Brussel.³

Als zijn familie uiteindelijk weigert om Arthur de Woelmont nog langer te onderhouden, probeert hij hen onder druk te zetten. Voor de woonst van zijn broer, aan de Regentlaan, laat hij een dienstbode rondlopen die een pancarte draagt met het opschrift: “Baron de Woelmont, pédicure”. Een weinig flatterend beroep voor een senator. Een jaar eerder heeft Arthur al affiches doen verspreiden waarin hij het gebruik aanbeveelt van schoonheidspoeder “Cérès”. Geïnteresseerden kunnen meer info vinden bij… Senator de Woelmont! Telkens weer tart Arthur de Woelmont de grenzen van het fatsoen. Hij rekent erop dat zijn familie hem geld zal sturen in de hoop een schandaal te kunnen voorkomen.

Creatief met muziek: « une musique abracadabrante assourdissante »

In de lente van 1878 doet hij iets wat, in de woorden van de politie, “alles overstijgt wat hij tot hiertoe heeft gedaan”.⁴ Samen met een assistent, Felix Vandevelde, huurt baron Arthur de Woelmont een pand in de Belliardstraat. De binnenkoer grenst aan de Sint-Jozefkerk. Vervolgens rekruteren Vandevelde en de Baron een troep muzikanten. Hun klank wordt omschreven als “une musique abracadabrante assourdisasante” – oorverdovend. Een groep charivari met grote cimbalen. De baron laat de muzikanten hun gang gaan tijdens de uren van de misviering. Hoopt hij dat de religieuzen zullen betalen als hij maar stopt met lawaai maken tijdens hun dienst?

Creatief met namen: Woelmont wie?

Arthur de Woelmont heeft nog andere trucjes achter de hand. Hij plaatst een groot aantal bestellingen, waaronder kratten wijn en champagne. De handelaars vertrouwen blindelings op de goede reputatie van de familienaam de Woelmont. Maar de betaling blijft uit. Als de handelaars beseffen dat ze bedrogen zijn, komen ze aankloppen bij het huis in de Belliardstraat. De Baron moet zich in de voorraadkelder verstoppen om te ontsnappen aan de schuldeisers.⁵

Creatief met tekst: chantage

Arthur de Woelmonts meesterzet is een ingenieus plan waarmee hij gravin d’Oultremont de Duras wil chanteren, met wie hij verwant is. Hij bezit van haar een fotoportret en een zakje met haarlokken. Daarop staat het opschrift “souvenir de 1865”. Het zijn de typische voorwerpen die geliefden uitwisselen als ze elkaar missen. Als de gravin deze voorwerpen terug wil, schrijft de baron, dan moet ze een flinke som ophoesten. Anders zal hij de objecten publiekelijk tentoonstellen.

Om geen twijfel te doen bestaan over het belang van deze voorwerpen, gaat de Baron verder. Onder de spitsvondige naam “V. Rité” stuurt hij enkele teksten in naar het weekblad l’Éclair belge. Zijn verhaal noemt hij “Les mystères de la Belgique galante: le sachet mystérieux”. Daarin vertelt hij over een geval van overspel bij een aristocratisch koppel. Als antwoord op een lezersbrief verzekert de redacteur dat “er niets uitgevonden is”. Meer nog, in een lezersbrief erkent een zekere “Baron de W.” dat het “onmogelijk is om mij niet te herkennen in de baron waarvan sprake”.⁶

Gravin d’Oultremont krijgt per post een exemplaar van L’éclair belge toegestuurd. In de tekst heeft iemand handmatig haar naam toegevoegd bij de gravin die haar man bedriegt (die overigens tijd doorbrengt bij zijn minnares op het platteland).

De Woelmont is zeker van zijn zaak. De strenge seksuele moreel van de tijd speelt in zijn voordeel, net als het belang van een goede familienaam bij de adel. Geduldig wacht hij af tot de gravin met de som over de brug komt.

Er is echter één probleem: het fotoportret en de haarlokken zijn uit hun opbergplaats verdwenen…

Mevrouw Caillé

Als de Woelmont de diefstal opmerkt, doet hij aangifte bij de politie. Ook gravin d’Oultremont heeft inmiddels stappen ondernomen. Ze beschuldigt de Baron de Woelmont van chantage. Maar ze wordt ook al meerdere dagen benaderd door twee vrouwen die bij haar thuis komen aanbellen. De klachten van de Woelmont en van gravin d’Oultremont leiden allebei naar één naam: Mevrouw Caillé, de conciërge van baron de Woelmont. Welke rol speelt zij in dit spel?

“Je suis complètement innocente,” verklaart Mevrouw Caillé. De politie is daar niet zo zeker van. Mevrouw Caillé ondertekende één van de chantagebrieven die naar de gravin werden gestuurd. De baron beschuldigt haar bovendien van diefstal van de foto. Mevrouw Caillé legt een lange verklaring af.⁷

Het verhaal van Mevrouw Caillé

Mevrouw Caillé is sinds maart in dienst bij de baron. Als ze na zes weken dienst haar loon vraagt, verklaart deze geen geld te hebben. Maar, voegt de baron eraan toe, spoedig zou hij wel geld hebben. Daarvoor moet Mevrouw Caillé een brief bezorgen aan de gravin. De baron geeft haar een kladversie, en vraagt Mevrouw Caillé de brief te kopiëren en te ondertekenen. Als ze eenmaal beseft dat de baron de gravin wil chanteren, stribbelt Mevrouw Caillé tegen – zo beweert ze aan de politie. Ze neemt zich voor om alles op te biechten aan de gravin van zodra ze binnen is. De gravin wil haar echter niet ontvangen.

Ten einde raad neemt Mevrouw Caillé een vriendin in vertrouwen. Ze legt alles uit en geeft de bewuste foto bij haar in bewaring. De gravin weigert nog steeds om Mevrouw Caillé te ontvangen, waardoor de plannen muurvast zitten – zowel voor de Woelmont als voor Caillé. Mevrouw Caillé en haar vriendin gaan daarom samen naar een kennis van de gravin, in de hoop zo de gravin te kunnen bereiken. “Een groot ongeluk bedreigt de familie d’Oultremont,” zeggen ze.

Inmiddels heeft Arthur de Woelmont opgemerkt dat de foto uit de opbergplaats is verdwenen. Hij zet Mevrouw Caillié aan de deur en dient klacht in tegen haar in voor de diefstal van een familieportret.

Caillé, op haar beurt, blijft niet bij de pakken zitten. Ze dient zelf klacht in wegens diefstal: al haar spullen staan nog in het huis in de Belliardstraat. De Woelmont weigert om haar binnen te laten om haar bezittingen te nemen. Die klacht komt bovenop klachten van handelaars die hun geld eisen van de Woelmont.

Huiszoeking

Het gerecht heeft een hele kluif aan de zaak: wie heeft nu wat van wie gestolen? In november komt er een bevel tot een huiszoeking op twee plekken tegelijk: één in de huurwoning in de Belliardstraat en één bij de hoofdredacteur van L’éclair belge; het weekblad waarin het feuilleton over het overspel verscheen. Bij de redacteur vinden ze brieven van de baron en kladversies van artikels. Via het huis in de Belliardstraat komen ze een opbergplaats in de nabijgelegen Van Aastraat op het spoor. Daar zijn tal van meubels en spullen opgeslagen – waaronder ook de spullen van Mevrouw Caillé.

Maar hoe geloofwaardig is Mevrouw de Caillé? Hoe weet het gerecht of zij niet onder één hoedje speelde met haar werkgever? Financiële middelen heeft ze immers niet, en haar loon kan ze enkel krijgen als het chantageplan van de baron lukt. Maar een goede reputatie heeft ze wél, in tegenstelling tot Baron de Woelmont. Een politiecommissaris lijkt geloof te hechten aan haar verhaal. “Het is evident voor mij dat de baron en Vandevelde geen ander doel hadden met hun aanklacht, dan deze vrouw te intimideren en haar te verplichten het portret terug te geven”, schrijft hij.⁸ Toch komt er op 27 november een dagvaardingsbevel tegen Mevrouw Caillé. De politie vangt echter bot: ze is verdwenen. Op 2 december beslist de onderzoeksrechter om geen gevolg te geven aan haar zaak.

De klachten tegen Baron de Woelmont krijgen wél een staartje. Hij wordt veroordeeld tot drie jaar gevangenisstraf. Het feit dat hij in beroep gaat, verergert de situatie alleen maar: het hof van beroep verzwaart de straf naar vijf jaar gevangenis. Behalve enkele kleine berichten, blijven de kranten opvallend stil over de zaak.⁹

Zijn moreel register vermeldt: Cet homme, malgré son grand nom et son éducation, en est arrivé à perdre tout, sans moral et à ne reculer devant aucun acte pour satisfaire ses passions et se procurer de l’argent.

Meer weten

• Het gerechtelijk dossier vind je in: Rijksarchief Brussel (Vorst), 541, I 38, Hof van beroep te Brussel. Reeks II. Dossiers van beroepen in correctionele zaken 1811-1884, 2674. https://agatha.arch.be/data/ead/BE-A0541_005770_004515#I577045152674

---

Eindnoten

1. Eigen vertaling uit het Frans. Rijksarchief Brussel (Vorst), I 38, 2674, getuigenis van Armanie Francotte, 27 november 1878. ↩︎
2. Gustave de Woelmont. In: ODIS, http://www.odis.be/lnk/PS_27455 geraadpleegd 31 december 2025; N.N., “Kasteel Ammersoyen: bewoners”, op https://www.glk.nl/ammersoyen/kasteel-ammersoyen/ontdek/bewoners , geraadpleegd 31/12/2025; Die foto’s zijn opgenomen in het boek van John Box, een Engelse schrijver die op uitnodiging van de Baron de Woelmont op kasteel Ammersoyen verbleef in 1868. John Box, Chronicles of the Castle of Amelroy or Ammerzode; Huwelijksakte op 08/06/1854, Akte #HUVLB_HUBRU_00433032_0, akte nr. 519, https://agatha.arch.be/data/acts/HUVLB_HUBRU_00433032_0 , geraadpleegd 31/12/2025; Huwelijksakte waarin Arthur de Woelmont als vader van de bruidegom vermeld staat. Huwelijksakte op 18/12/1886, Akte #HUVLB_HUBRU_00421737_0, Akte nr. 1525, https://agatha.arch.be/data/acts/HUVLB_HUBRU_00421737_0 , geraadpleegd 31/12/2025. Het moreel register vermeldt echter geen kinderen. ↩︎
3. Rijksarchief Brussel (Vorst), I 38, 2674, Renseignements demandés le 8 mai 1878 par le juge d’instruction à monsieur le commissaire de police, no 5015, PV no 1397, s. 21 mei 1878. ↩︎
4. Rijksarchief Brussel (Vorst), I 38, 2674, Renseignements demandés le 8 mai 1878 par le juge d’instruction à monsieur le commissaire de police, no 5015, PV no 1397, s. 21 mei 1878 ↩︎
5. Het rechtsplegingsdossier bevat meerdere brieven en getuigenissen van bedrogen handelaars. Zie bijvoorbeeld de getuigenis van Frederic Alphonse de Blaeck (27/11/1878) en Théodore Voos (27/11/1878); Getuigenis van Louise Désirée Caillé op 09/05/1878 ↩︎
6. L’Éclair belge, no 43, 27 oktober 1878 en no 44, 3 november 1878, no 46, 17 november 1878; Lezersbrief in L’Éclair belge, no 46, 17 november 1878. ↩︎
7. PV nr 142 à charge de Callié Louise Désirée, 29 april; ondervraging van Caillé Louise Désirée, 9 mei 1878. ↩︎
8. Brief van de politiecommissaris aan de Procureur des Konings, 4/5/1878. ↩︎
9. Zie L’indépendance belge, 7 februari 1879 en 16 februari 1879. ↩︎