Door Laura Nys, postdoctoraal onderzoekster project OUTLAW (UGent)

In 1882 voltooit de vermaarde schilder Emile Claus het werk Hanengevecht in Vlaanderen. Het wordt druk besproken in de pers en levert Claus een gouden medaille op van het Antwerpse salon waar het schilderij tentoon wordt gesteld.

Het doek beeldt een typisch volksvermaak af: onderaan vindt een georganiseerd hanengevecht plaats, daarboven kijken de toeschouwers vol spanning toe. Wie weet hoeveel geld ze hebben ingezet op hun favoriete kemphaan…

Sinds 1867 aan banden

Het doek zou geïnspireerd zijn op een tafereel in café de Groene Lanteern in Waregem, Claus’ geboorteplaats. Onder de geportretteerden bevinden zich heel wat Waregemse notabelen.

Nochtans worden georganiseerde hanengevechten in België sinds 1867 aan banden gelegd. Het strafwetboek stelt dat zij die zich schuldig maken aan wreedheden of buitensporige mishandelingen van dieren (‘actes de cruauté ou de mauvais traitements excessifs envers les animaux’) bestraft kunnen worden met een boete van tien tot twintig frank en/of een gevangenisstraf van één tot vijf dagen (art. 561 § 5).

Tot deze buitensporige wreedheden rekent men ook georganiseerde hanengevechten, hoewel het pas de Wet op die Dierenbescherming van 1929 is die een expliciet verbod zal instellen op hanengevechten. Sinds 1993 is overigens niet enkel het organiseren, maar ook het bijwonen van hanengevechten strafbaar.

In een hanengevecht mogen enkel hanen met ongeveer hetzelfde gewicht het tegen elkaar opnemen. Om hun gewicht te reduceren krijgen de vogels daarom weinig te drinken en aan hun poten worden vaak vlijmscherpe sporen bevestigd om het gevecht extra bloederig te maken.

De spreidstand van justitie

In de tijd van Emile Claus zijn de meningen over hanengevechten verdeeld. In de kranten vind je bij de rubriek ‘vermaak’ soms aankondigingen voor georganiseerde hanengevechten. Na 1867 echter zijn er ook berichten te vinden over veroordelingen wegens georganiseerde hanengevechten.

In 1869 bijvoorbeeld meldt De Landman dat drie personen in Diksmuide veroordeeld worden ‘voor een openbaar hanengevecht te hebben gegeven’. Hun straf? Elk één frank boete. Zestig jaar later komt J.B. Petit uit Etterbeek er minder gemakkelijk vanaf. Hij wordt voorwaardelijk veroordeeld tot acht dagen gevangenis en 182 fr boete (Sportwereld, 15/11/1929).

Vechten tegen hanengevechten

Toch blijven de veroordelingen waarover de kranten berichten schaars. Het verbod op hanengevechten, een belangrijke traditie in veel gemeenten, zet kwaad bloed bij dorpsbewoners. Zij pikken het niet dat de ordediensten de hanengevechten komen verhinderen, zoals twee agenten in 1877 ondervinden.

In Wanfercée-Baulet, een dorp nabij Charleroi, is alles in gereedheid gebracht voor de start van het hanengevecht: ‘Het strijdperk was reeds voor de herberg op de straat in orde gebracht, en de boeren wachtten vol ongeduld het teeken tot het gevecht’, beschrijft een krant (Burgerwelzijn 3/3/1877). Als twee gendarmes willen ingrijpen om het schouwspel te stoppen, stuurt de herbergier hen weg omdat de aanwezigheid van de schepen vereist is.

Eenmaal de agenten terugkomen met de schepen, worden zij eerst uitgejouwd en bespot door de menigte, en daarna ‘ijselijk mishandeld’. De menigte sluit de schepen op en gooit een van de agenten van de trap. De andere agent wordt achtergelaten met een afgerukt oor en een ingeslagen oog. De gewelddadige reactie zegt iets over het belang dat het dorp hecht aan de lokale tradities.

Ordediensten houden zich vaak afzijdig

De ordediensten zijn zelf ook niet bijster ijverig om in te grijpen. Zo klaagt Mijnheer Buhl, voorzitter van de Maatschappij ter Bescherming tegen Dieren, in 1901 over het gebrek aan medewerking van de politiediensten om een hanengevecht te verhinderen: ‘Ondanks zijne sommaties, weigerden de gendarmen, die echter reeds proces-verbaal hadden opgemaakt, en de burgemeester, het hanengevecht te doen ophouden’, schrijft het Handelsblad. Als Mijnheer Buhl tenslotte zelf wilde ingrijpen, komt het tot een handgemeen met de aanwezigen. Hij en een van de agenten worden ‘leelijk toegetakeld’. (Het Handelsblad 14/3/1901).

Spanningen in de dorpsgemeenschap

Vaak draaien de veroordelingen niet louter om het dierenleed, maar om andere strafbare feiten die gepaard gaan met de hanengevechten. Dit gebeurt ook al vóór het officiële verbod van kracht gaat.

In februari 1862 bijvoorbeeld ontstaat bij een hanengevecht in de gemeente Momalle een twist tussen de toeschouwers waarbij ‘een zekere J.’ het oor van zijn tegenstander afbijt. De pleger ‘dier barbaersche daed’ wordt veroordeeld tot zes maanden gevangenisstraf, een boete en betaling van een schadevergoeding aan het slachtoffer (Burgerwelzijn 12/2/1862). Niet het geweld jegens dieren is hier het strafbare feit, maar het geweld jegens personen.

Dat hanengevechten en de omgang met justitie tot grote spanningen kunnen leiden in een dorpsgemeenschap, blijkt ook uit een assisenzaak wegens moord in 1871. Daar verklaart een van de beschuldigden dat het slachtoffer ‘op mij fel verbitterd [was] omdat ik hem een jaar geleden voor een hanengevecht had doen veroordeelen. Hij had mij gezegd dat indien hij mij ooit alleen in het bosch tegenkwam, hij mij zou gedood hebben.’ (Gazette van Brugge, 23/12/1871).

En de geredde hanen?

Toch slagen de ordediensten er wel degelijk in om sommige gevechten te verhinderen. In Lebbeke stelt de politie in 1939 paal en perk aan een hanengevecht, waarbij een honderdtal toeschouwers aanwezig zijn.

Hoe het voor de hanen afloopt? Nadat ze bespaard zijn gebleven van een wreed levenseinde in de gevechtsarena, is hun geen lang leven gegund. Ze worden prompt geslacht en weggeschonken aan een instelling voor armen (Het Laatste Nieuws, 10/5/1939).

Hoe het de hanen in Claus’ schilderij vergaat – en hun toeschouwers – daar hebben we het raden naar…

Meer weten?

• Meer weten over dierenrechten in historisch perspectief? Zie G. Van Hoorick, “Dieren in het recht in historisch perspectief” in G. Cazaux (red.), Mensen en andere dieren, Leuven, 2001.
  
• Nog tot 26 januari 2025 kan je de expo ‘Emile Claus. Prins van het luminisme’ in Mudel bezoeken, waar ook Het Hanengevecht te zien is.
  
• Zie ook de belevingsexpo ontwikkeld over Het Hanengevecht, waarmee je kennismaakt met de lokale dorpsdynamiek.
  
• Beluister hieronder alvast het audiofragment over het Hanengevecht in Vlaanderen

Over de auteur

Laura Nys is historica. De focus van haar onderzoek ligt op de sociale geschiedenis van emoties, jongeren, gender en de geschiedenis van sociale bewegingen. Momenteel is ze als UGent postdoctoraal onderzoekster verbonden aan project OUTLAW waar ze zich verdiept in storytelling en gevangenen in de lange 19de eeuw.

In 2020 promoveerde Laura met een proefschrift over de rol van emoties in Belgische jeugdinstellingen in de 19de en de 20ste eeuw. Van 2020 tot 2023 was ze assistent-professor aan de Hankuk University of Foreign Studies in Seoul. In 2024 was ze als research fellow verbonden aan de Independent Social Research Foundation en verrichtte ze ook onderzoek aan het Centre for the History of the Emotions van de Queen Mary University in Londen.